Kan een AI-chatbot een oplossing zijn voor de lange wachttijden in de hulpverlening? Het klinkt misschien vreemd, maar AI vindt stilaan zijn weg naar welzijn en geestelijke gezondheidszorg. De technologie biedt mogelijkheden, maar roept ook belangrijke vragen op. Want welke rol kan je een chatbot toevertrouwen?
Er zijn verschillende soorten AI-chatbots. Tools als ChatGPT, Gemini en andere generatieve AI-chatbots zijn gemaakt voor allerlei taken. Ze schrijven teksten, geven uitleg of helpen informatie ordenen. Daarnaast zijn er ook zogenaamde AI companions, die speciaal ontworpen zijn om aan te voelen als een digitale vriend of gesprekspartner.
Maar er zijn ook chatbots die specifiek ontwikkeld zijn voor welzijn en geestelijke gezondheid. Die noemen we welzijns- of therapiebots. Ze kunnen bijvoorbeeld ondersteuning bieden bij stress of piekeren, of de zoektocht naar gepaste hulp vereenvoudigen. Vaak worden dit soort chatbots samen met hulpverleners ontwikkeld. Zo leren ze geschikte gesprekstechnieken gebruiken, bepaalde risico’s herkennen en gepaste oefeningen voorstellen. Ze kunnen ook extra getraind worden om een toon en stijl te gebruiken die bij hulpverlening past.
Veel toepassingen van AI in de hulpverlening worden nog onderzocht. We weten dus nog niet altijd hoe goed ze werken en hoe veilig ze zijn. Toch zijn er al verschillende manieren waarop AI-chatbots ondersteuning kunnen bieden, zolang ze gemaakt zijn volgens de wettelijke voorwaarden van de AI Act.
Voor sommige mensen kan een chatbot een laagdrempelige eerste stap zijn om zich beter in hun vel te voelen. Je kan neerschrijven wat er in je hoofd omgaat zonder een afspraak te maken of meteen met iemand te moeten praten.
Dat kan helpen om je gedachten te ordenen of woorden te vinden voor wat je voelt. Voor iemand die twijfelt om hulp te zoeken, kan zo’n gesprek ook een eerste stap richting professionele hulp zijn.
(Chat)-hulplijnen zijn niet altijd bereikbaar. Een AI-chatbot wel. Die kan buiten de openingsuren bijvoorbeeld basisinformatie geven of doorverwijzen naar betrouwbare hulp.
In Finland gebeurt dat al met de AI-chatbot van Sekasin, gericht op jongeren. Wanneer de professionele chathulp van Sekasin gesloten is, kunnen jongeren bij de AI-chatbot gratis en anoniem terecht met hun vragen en bezorgdheden.
Wel belangrijk: bij ernstige zorgen, suïcidale gedachten, geweld of acuut gevaar is menselijke tussenkomst altijd nodig.
Ook vóór iemand bij een hulpverlener terechtkomt, kan AI al helpen. Bijvoorbeeld bij een online aanmelding voor psychologische hulp.
In plaats van een lang formulier in te vullen, kan je via een gesprek met een AI-chatbot vertellen waarvoor je hulp zoekt. De hulpverlener kan op basis van dat gesprek dan een samenvatting of eerste inschatting krijgen. Een voorbeeld daarvan is Limbic Access, een AI-toepassing die gebruikt wordt voor online intakes in de geestelijke gezondheidszorg. De bedoeling is niet om de hulpverlener te vervangen, maar om het aanmeldproces te ondersteunen.
Sommige AI-chatbots kunnen ook eenvoudige oefeningen voorstellen. Denk aan ademhalingsoefeningen, reflectievragen of manieren om met stress om te gaan.
Dat kan een aanvulling zijn op bestaande hulp of ondersteuning bieden bij mildere klachten. Ook hier moet wel duidelijk zijn waar de grenzen van de chatbot liggen.
Een organisatie mag niet zomaar eender welke AI-chatbot gebruiken voor zorg of hulpverlening. Zeker als AI wordt ingezet voor medische toepassingen, diagnoses, behandelingen of het inschatten van risico’s gelden strenge regels.
Zo legt de Europese AI Act regels op voor AI-systemen die risico’s kunnen inhouden voor onze gezondheid, veiligheid of grondrechten. Onder meer kwaliteitscontroles, transparantie en menselijk toezicht zijn dan vereist. Daarnaast gelden er ook andere regels, bijvoorbeeld rond privacy, beroepsgeheim en medische hulpmiddelen.
Als gebruiker hoef je al die wetgeving natuurlijk niet uit het hoofd te kennen. Let vooral hierop:
Het staat vast dat AI-chatbots een rol kunnen spelen in welzijn en geestelijke gezondheid. Ze kunnen de stap naar hulp kleiner maken, informatie geven of hulpverleners ondersteunen. Maar daarom is een chatbot nog geen hulpverlener, therapeut of arts. Daarvoor zijn menselijke inschatting, verantwoordelijkheid en zorg te belangrijk.
Dit artikel vertrekt vanuit inzichten uit het TETRA-project AI-CARES van Arteveldehogeschool, Thomas More-hogeschool en de Universiteit van Gent, waarin conversationele AI in welzijn en geestelijke gezondheidszorg wordt onderzocht. Auteurs: Sylvie Bernaerts (Thomas More-hogeschool), Tom Van Daele (Thomas More-hogeschool), Tim Vanhove (Arteveldehogeschool) en Tom Seymoens (Arteveldehogeschool).