Grappige kattenfoto’s, absurde inside jokes of politieke commentaar: waarschijnlijk heb je op TikTok, Instagram, Reddit, X of in groepschats al eens een meme gespot. Sommige memes verdwijnen even snel als ze opduiken, andere blijven maandenlang trending. Maar waarom zijn memes zo populair? Wat maakt iets eigenlijk een meme? En waarom zijn ze soms meer dan ‘gewoon een grapje’?
Een meme is een idee, mening of gevoel in de vorm van tekst, beeld, geluid of een combinatie daarvan. Memes worden veelvuldig gekopieerd, aangepast en verspreid via sociale media en online communities.
Alles kan de basis worden van een meme: een foto, een filmpje, een uitspraak, een nieuwsfeit, een TikTok-hype of zelfs een typfout. Daardoor is het soms moeilijk om precies af te lijnen wat een meme nu exact is.
Toch keren een aantal kenmerken bijna altijd terug:
Veel memes zijn grappig of absurd. In die zin lijken ze een beetje op cartoons in de krant: luchtige content die tegelijk commentaar kan geven op de samenleving, politiek of dagelijkse frustraties.
Omdat memes vaak humoristisch zijn, lijken ze onschuldig. Toch kunnen ze ook gebruikt worden om problematische ideeën te verspreiden. Racistische, seksistische of extremistische boodschappen worden soms verpakt als ‘maar een mopje’. Wanneer daar kritiek op komt, verschuilen makers zich geregeld achter humor.
Dat betekent niet dat grappige memes altijd problematisch zijn. Net zoals satire kunnen memes mensen ook aan het denken zetten of maatschappelijke discussies openen.
Bovendien zijn niet alle memes bedoeld om grappig te zijn. Sommige willen vooral herkenbaar, emotioneel of provocerend zijn.
Een meme ontstaat pas als veel mensen dezelfde afbeelding, video, tekst of audio opnieuw gebruiken en aanpassen. Een grappige uitspraak kan bijvoorbeeld honderden keren herhaald worden in andere contexten. Op TikTok zie je vaak bepaalde ‘sounds’ of muziekfragmenten die viraal gaan en een meme worden. Omdat memes makkelijk te kopiëren en aan te passen zijn, verspreiden ze zich razendsnel online.
Door de constante herhaling krijg je een soort ‘meme-taal’: veel memes verwijzen naar eerdere memes of bouwen verder op bestaande formats.
Ben je veel online? Dan begrijp je die verwijzingen meestal meteen, terwijl anderen de context volledig missen. Daardoor kunnen memes voor buitenstaanders heel verwarrend lijken. Wie deze meme-taal beheerst, kan verschillende memes met elkaar combineren om nieuwe betekenissen te creëren. Dat maakt memes tegelijk creatief, maar soms ook moeilijk toegankelijk
Niet elke meme is even populair. Algoritmes op sociale media spelen een grote rol in welke memes zichtbaar worden en welke verdwijnen.
Platformen zoals TikTok, Instagram of X bepalen via hun algoritmes welke content veel getoond wordt. Omdat elk platform andere algoritmes heeft, ontstaan er ook verschillen tussen platformen: memes die populair zijn op TikTok zijn dat niet per se op Reddit of Instagram.
Mensen maken en delen memes om verschillende redenen. Soms draait het gewoon om plezier en ontspanning, maar memes kunnen ook dienen om emoties, ideeën of groepsgevoelens uit te drukken.
"Gonna tell my kids this was..." is een comment die gebruikers plaatsen bij beelden die lijken op een celebrity of politicus.
Net zoals muziek, films of series zijn memes een vorm van entertainment. Mensen bekijken en delen memes om te lachen of om even hun hoofd leeg te maken. Ook makers van memes willen vaak gewoon anderen entertainen, net zoals comedians dat doen.
Veel memes zijn herkenbaar. Ze verwijzen naar dagelijkse situaties, populaire trends of gedeelde frustraties. Dat gevoel van herkenning zorgt ervoor dat mensen zich verbonden voelen met anderen.
Memes zijn ook een communicatiemiddel. Mensen sturen memes naar vrienden, delen ze in groepschats of reposten ze op sociale media. Zo versterken memes sociale banden. Tegelijk kunnen memes ook gebruikt worden om zich af te zetten tegen anderen. Jongeren delen bijvoorbeeld vaak memes die volwassenen niet begrijpen. Ook subculturen gebruiken memes als een soort ‘inside joke’ voor ingewijden.
Online communicatie wordt steeds visueler. Foto’s en video’s spelen een grotere rol dan tekst, zeker op platformen zoals TikTok, Instagram Reels en YouTube Shorts. Memes passen perfect binnen die evolutie. Ze maken het mogelijk om gevoelens, ideeën of frustraties snel en visueel uit te drukken.
Memes roepen vaak sterke emoties op. Dat kan positief zijn, zoals een lach of een gevoel van herkenning, maar ook negatief, zoals boosheid of walging. Content die sterke emoties oproept, wordt sneller gedeeld. Daardoor kunnen memes zich enorm snel verspreiden.
Doordat ze snel viraal kunnen gaan, worden memes ook ingezet als marketingstrategie. Merken gebruiken populaire memes om producten onder de aandacht te brengen. Soms posten ze zelf memes op hun officiële sociale media. Andere keren doen ze dat via influencer marketing: influencers met veel volgers delen dan in opdracht van het merk een meme op hun kanalen.
Ook officiële instanties zoals het Witte Huis gebruiken memes als strategie om te overtuigen.
Memes kunnen ook gebruikt worden om ideeën, waarden en politieke boodschappen te verspreiden. Soms bekritiseren memes maatschappelijke ontwikkelingen, maar ze kunnen ook bestaande stereotypes of normen versterken. Denk bijvoorbeeld aan memes rond schoonheidsidealen of genderrollen.
Ook politieke partijen, politici en extremistische groepen gebruiken memes weleens als communicatiemiddel. Dat maakt het soms moeilijk om de onderliggende boodschap meteen te herkennen.
Onderzoekers en journalisten merken al enkele jaren op dat er online veel (extreem)rechtse memes te vinden zijn, net omdat ze shockeren en sterke emoties oproepen. Dat betekent natuurlijk niet dat er geen (extreem)linkse politieke memes circuleren.
Memes worden intussen ook volop ingezet in de mainstream politiek. Zowel Donald Trump als de officiële accounts van het Witte Huis posten regelmatig memes. Het campagneteam van Kamala Harris speelde dan weer bewust in op memecultuur met de populaire meme ‘Kamala is brat’, een verwijzing naar het album van Charli XCX. De Oekraïense regering gebruikte memes tijdens de oorlog met Rusland als onderdeel van haar online communicatie. En ook in de Belgische politiek zien we steeds vaker partijen en politici die memes delen om ideeën te verspreiden of hun imago te versterken.
Memes zijn vaak sterk afhankelijk van context. Zonder voorkennis kan het moeilijk zijn om te begrijpen waar een meme precies naar verwijst. Gelukkig kan je dankzij zoekmachines en AI snel snappen waar het over gaat. Vaak vind je zo gelijkaardige memes, extra uitleg of posts met meer context:
Toch hoef je niet altijd meteen alle context te kennen om erover mee te praten. Als iemand een meme deelt die je niet begrijpt, helpt het om nieuwsgierig te blijven en open vragen te stellen. Door een meme meteen af te doen als ‘dom’ of ‘niet grappig’, sluit je het gesprek al snel af en leer je niets bij.
Soms willen mensen niet dat buitenstaanders hun memes begrijpen. Jongeren gebruiken memes bijvoorbeeld vaak om een eigen identiteit of groepsgevoel op te bouwen. Ook subculturen houden bepaalde humor bewust binnen de groep. Dat hoeft niet per se problematisch te zijn, zolang het niet gaat om haatdragende of discriminerende inhoud.